Bork en Cornelia werden laat wakker. Hun nieuwe tolk zat al tijden in de receptie op hen te wachten. Ze was vroeg in de ochtend met een taxi en de kip in een doos naar een dierentuin geweest en ze was tevreden dat het dier daar meteen zonder gedoe geaccepteerd was en dat het nu een goed leven kon hebben te midden van andere dieren. Die goede daad had haar duidelijk goed gedaan.
‘Tenzij ze die kip natuurlijk gewoon aangenomen hebben als voer voor alligators of anaconda’s,’ zei Bork, die zich even niet zo snel kon herinneren of hij ooit kippen in een dierentuin had gezien en hij had meteen alweer spijt van zijn uitspraak, want Olja was zwaar overstuur bij de gedachte aan die mogelijkheid.
‘Oh nee,’ riep ze uit, ‘ik had haast en ik heb eigenlijk niet eens gevraagd waarom die kip zo welkom was!’ Cornelia moest haar uiterste best doen om haar beet te pakken en te troosten. ‘Ach, maak je niet druk,’ zei Bork, ‘volgens mij hadden jullie die kip van tevoren in bad gedaan, geföhnd en met een Chanel No. 5-geurtje besproeid, dus geen zichzelf respecterend roofdier gaat die kip als voedsel accepteren.’ Die goedbedoelde uitspraak van Bork maakte alles alleen maar erger. Ze was inmiddels duidelijk vast overtuigd dat die kip als voer gebruikt ging worden en begon zachtjes te huilen, terwijl Cornelia hem aankeek met een blik die scheen te zeggen dat hij haar een groot plezier kon doen door gewoon niet te troosten, maar verder zijn mond te houden.
Bork had weer eens de fout gemaakt die hij eerder in Moskou had gemaakt, namelijk dat hij ervan uit was gegaan dat de Russen die gemiddeld meer narigheid hadden meegemaakt dan de meeste volkeren wel tegen een stootje konden. Hadden ze immers tijdens periodes van grote honger niet aan kannibalisme gedaan en was daar niet het volksliedje ‘Ma, er drijft een vinger in de soep?’ uit ontstaan? Je zou denken dat ze wel een beetje gehard waren en op sommige vlakken was dat ook zo, maar over het algemeen waren het toch uiterst sentimentele mensen. Dat vergat hij te vaak.
Er leek geen einde te komen aan de huilbui van Olja uit Jekaterinenburg en Bork haatte zichzelf om zijn gebrek aan tact. Waren alle meisjes over de hele wereld die begaan waren met het lot van dieren niet hetzelfde? Hoe oud was Olja? Hooguit twintig en ze was de dag begonnen met het redden van een kip die in haar visie een mooi leven zou krijgen in de dierentuin met allemaal exotische speelkameraadjes, in plaats van te eindigen zoals de meeste kippen nu eenmaal eindigen. Goedbeschouwd waren kippen niet meer dan lopend voedsel, daar zou die oude Russische gewoonte om reizigers een kip te geven ook wel uit ontstaan zijn.
Terwijl Cornelia er alles aan deed om Olja te kalmeren, keek Bork om zich heen en zag in een paar minuten meer Rolls-Royces en dure Mercedessen voorrijden. Hij zag meer dames met dure kleding en Hermès-tassen uitstappen dan hij ooit in Parijs had gezien voor het George V-hotel. Kon je dit nog Rusland noemen? Ja, natuurlijk, het was gewoon een rijk stukje Rusland, in de rest van het land zou, zoals in de meeste landen, de nodige armoede zijn, maar hij had de fout gemaakt die vrijwel iedereen maakte die een bepaald beeld had bij Rusland. Zelfs midden in een situatie die dat beeld loochende, dan nog was er dat vooroordeel dat er bij West-Europeanen nu eenmaal vanaf heel jong ingesleten was.
Bork ging ervan uit dat hij het goed verpest had bij de tolk, maar eenmaal uitgehuild, week ze in de eerste drie dagen dat ze haar als tolk zouden hebben niet meer van zijn zijde. Kennelijk voelde ze zich veilig bij die rare man uit een andere wereld die duistere zaken, zoals waar kippen meestal eindigden, wist te duiden. Of ze had gewoon een vadercomplex, maar ze maakte voortdurend foto’s van hem met haar iPhone en lachte bij vrijwel alles wat hij zei. Bork was daar wel gevoelig voor en Cornelia, die niet geheel zonder bezitterigheid was, pakte hem bij zijn arm en zei in het Nederlands: ‘Maak je niets wijs, ouwe, ze ziet gewoon een beer in je of een ander dier dat gered moet worden.’
Bork wist heel goed dat hij door zijn leeftijd geen bijzondere aandacht meer te verwachten had van mooie meisjes als Olja, maar ook een oude man zou toch moeten kunnen dromen? Niet dat hij daadwerkelijk op haar zou kunnen vallen of haar zou begeren, maar gewoon omdat ze zo duidelijk anders was dan westerse meisjes die geen gelegenheid voorbij konden laten gaan om hem het gevoel te geven dat hij als man niet meer bestond, wat voor hen een zekere waarheid had, maar in zijn optiek hoefde dat niet voortdurend benadrukt te worden. Zo was hij zelf ook liever wat tactischer geweest, zodat Olja, die in de waan had verkeerd dat die kip een fantastische toekomst tegemoet was gegaan dankzij haar interventie, dat had kunnen blijven geloven.
De wolkenkrabber waar Sergej kennelijk een appartement had, was nog geen tweehonderd meter verwijderd van het hotel en ze gingen met de lift naar een van de hoogste etages en daar was een soort restaurant met glazen wanden dat uitkeek over zowel het nieuwe deel van Moskou als het oude Moskou, waar de rivier de Moskva, een zijrivier van de Oka, de stad in tweeën sneed. Bork liep naar het glas en voelde even zijn hoogtevrees opspelen, maar het uitzicht was dat waard.
Het deed hem denken aan het restaurant van het World Trade Center, Windows on the World, dat hij in de jaren tachtig had bezocht en dat was hem altijd bijgebleven. Hij had de folder nog in zijn archief met daarop de slogan ‘The Closest Some of Us Will Ever Get to Heaven’. Of woorden van gelijke strekking. Het dieptragische van die one-liner had hem jaren later doen besluiten om die folder op social media te plaatsen, waar hij terstond verwijderd werd als ongewenste content.
Het duurde even voordat ze Sergej te zien kregen, maar zijn entrée was imposant. Hij liep op van die houten schouderkrukken die Bork vooral kende van foto’s en illustraties van de Eerste Wereldoorlog. Dit was de moderne variant daarvan en ze leken hem meer steun te bieden dan de elleboogkrukken die in Nederland gangbaar waren en in allerlei vrolijke kleurtjes kwamen. Zijn linkerbeen stak hij bij het verplaatsen recht voor zich uit en dat zat tot aan de knie in het gips. Naast hem liep een beer van een bodybuilder die onmiskenbaar de Arnold Schwarzenegger van Rusland moest zijn, oftewel zijn recent ingehuurde personal trainer.
Cornelia wist het op te brengen om met bezorgd gezicht naar Sergej toe te snellen en werd voorgesteld aan de trainer. Bork wachtte nog even voordat hij naar het duo toeliep. Hij had moeite zijn gezicht in de plooi te houden. Was hij dan de enige die hier de humor van inzag? Oligarch besluit van zijn buikje af te komen na huwelijk met jonge bruid en besluit verantwoord te trainen en huurt daar een televisiepersoonlijkheid voor in om na een paar dagen meteen een been te breken.
‘Jij mist gewoon soms wat empathie,’ had Cornelia wel eens tegen hem gezegd en dat had hem gekwetst, want je kon toch empathie voelen en tegelijkertijd inzien hoe komisch iets was? Dat hoefde toch niet meteen te botsen? Hij wist zich in te houden en liep met zijn allerernstigste gezicht op hem af, omhelsde hem en hij wist met voldoende ernst zijn bezorgdheid over het gebroken been uit te spreken, iets wat meteen door Olja vertaald werd.
Sergej zelf leek ook helemaal op te gaan in de ernst van de situatie, want hij kwam met een lange verontschuldiging dat hij niet op Sjeremetjevo had kunnen zijn om hen te ontvangen. Daarna begon hij met een gezicht alsof hij zojuist te horen gekregen had dat hij terminale kanker had aan een verhaal over hoe het ongeluk in zijn sportruimte tot stand was gekomen. Bork hoorde de vertaling amper, want het was een voor hem geheel onbegrijpelijk betoog. Bork sportte niet en kende de terminologie die daaromheen hing ook niet en al helemaal niet in vertaald Russisch.
Een echte Amsterdammer zou na zoveel zorgvuldig opgebouwd drama met bijpassende gezichtsuitdrukkingen waarschijnlijk gezegd hebben: ‘Wees blij dat het je nek niet was.’
Ze liepen met dezelfde traagheid als Sergej naar een lange tafel waar zo’n tien jonge mensen zaten, van wie Bork alleen Kochetov herkende. Ze waren zonder uitzondering allemaal op zijn minst verzorgd of zelfs aantrekkelijk te noemen en gingen gekleed in de duurste merkkleding. Het zou eigenlijk niet eens meer vermeld hoeven te worden, want vrijwel iedereen in Sergejs cirkel was beduidend jonger dan de man zelf en goed gekleed. Bork was de grote uitzondering. Oud, sjofel en licht onverzorgd en nadat Sergej aan het hoofd van de tafel was gaan zitten moest dat dan ook nadrukkelijk verklaard worden. Net zoals bij de dame op de Wallen met wier hulp het huurcontract afgesloten was, vertelde hij dat hij zijn mensen uitkoos op vaardigheden of een verzorgd uiterlijk, maar dat er ook ruimte moest zijn voor een wat oudere, excentrieke fotograaf die zoveel voor zijn bedrijf betekend had.
De eerste keer dat Sergej zich voor hem verontschuldigde op diezelfde manier had hij al niet echt leuk gevonden, maar deze keer ergerde het hem duidelijk. ‘Wat Sergej eigenlijk wil zeggen is dat je af en toe ook mensen nodig hebt die echt wat waar kunnen maken en die niet uitsluitend uitgezocht zijn op hun uiterlijk en hun kleding.’
Zo, die was eruit. Cornelia trok wit weg en hij negeerde dat even. Tevreden ging hij zitten wachten op Olja’s vertaling, die wat langzaam op gang kwam. De mensen aan tafel die wel Engels spraken waren duidelijk niet gecharmeerd.
‘Hoe kon je dat nou zeggen?’ vroeg Cornelia later.
Bork wist niet zo goed uit te leggen waarom hij de gastvrijheid met enige botheid tegemoet was getreden, maar hij had tijdens zijn vorige bezoek aan Moskou geleerd dat Russen net zo bevooroordeeld waren naar mensen uit het Westen en dat je je daar niet bij neer hoefde te leggen. Sergej wist heel goed dat wat hij zojuist gezegd had niet helemaal fair en beleefd was. In dat opzicht verschilden de culturen nu ook weer niet zo enorm en zijn weerwoord gaf gewoon aan dat hij verder niet van plan was om als verbale schietschijf te dienen.
Olja deed wat de meeste Russische tolken deden. Ze spande zich in om de woorden van Bork zo sympathiek mogelijk om te buigen naar iets minder confronterends en hij kon aan het verbaasde gezicht van Cornelia zien dat zij haar Russisch goed kon volgen. Kochetov, die duidelijk binnen de groep een soort leidende rol had, pikte dat niet en stond op om Sergej de werkelijke vertaling van de uitspraak van Bork in het oor te fluisteren.
Iedereen zag en voelde wat er gebeurde en keek gespannen naar Sergej, die even in alle ernst leek na te denken en vervolgens in lachen uitbarstte.
‘Kijk, zo doe je dat,’ fluisterde Bork naar Cornelia, ‘Russen en Europeanen hebben ogenschijnlijk weinig met elkaar gemeen, maar we hebben één gemeenschappelijke eigenschap en dat is dat we enorme hufters kunnen zijn en dat nog af en toe in elkaar kunnen waarderen ook.’
Cornelia was duidelijk niet overtuigd, maar de rest van de vergadering verliep in grote amicaliteit en gezelligheid.
Alleen Kochetov was duidelijk niet gelukkig. Hij was zonder meer ook het meest westers georiënteerd van het hele clubje. Hij had duidelijk last van het feit dat hij nu in de ogen van de groep een beetje te boek stond als een klikspaan. Dat was zeker niet zo geweest als Sergej verontwaardigd had gereageerd op de woorden van Bork, dan was hij de held van de middag geweest.
Op de terugweg naar de hotelkamer was Cornelia duidelijk nog niet gerust over wat er had plaatsgevonden.
‘Hoe kon je Sergej zo beledigen te midden van zijn eigen mensen?’
‘Het is simpel,’ zei Bork, ‘de jonge generatie Russen wil vooral westers zijn en hun beeld van onze wereld is dat wij biefstuk zaten te eten, terwijl we tegelijkertijd weigerden graan te leveren in de barre winters tijdens het Sovjettijdperk. Ze zien alles wat westers is als rijkdom. Ze hebben een goede opleiding en kennen hun geschiedenis. Daarom geven ze hun laatste geld uit aan dure kleding en accessoires, want dat staat haaks op wat de Sovjet-Unie uitstraalde. Ze kijken naar Hollywoodfilms en ze zien alleen de glamour. Komt er dan iemand als ik binnen, dan moet dat verklaard worden. Een in hun ogen beroemde fotograaf die geen Rolex draagt, de laatste iPhone niet heeft en in kleren loopt die niet van een bekende designer zijn, dat klopt niet. Dat moet verklaard worden, want dat botst met hun vooroordelen en wij hebben datzelfde probleem, maar als we van mijn uiterlijk een excentrieke verschijning gaan maken, dan leven we voor de rest van onze tijd hier in een groot misverstand. We zijn niet voor niets opgehaald in de limousine van Brezjnev. Sergej vindt mij niet zakelijk genoeg en dus ben ik een communist. Waarom ben ik niet zakelijk genoeg? Omdat hij me succesvol heeft kunnen bestelen, dus ben ik in zijn ogen een communist, dat heeft hij me keer op keer gezegd, maar hij vergeet dat zijn rijkdom en zijn agressieve versie van wat kapitalisme is of zou moeten zijn voor een klein deel ook door mij betaald is. Daar heb ik hem even subtiel aan herinnerd.’
‘Nou, zo subtiel was het nu ook weer niet,’ zei Cornelia.
‘Niet voor jouw Britse achtergrond en zeker niet voor bijvoorbeeld Amerikanen, maar voor mensen op dit continent wel. Jij spreekt Russisch, heb jij de rest van de middag nog een onvertogen woord over me gehoord?’
‘Nee, integendeel, ze spraken vol lof over jou en je werk.’
‘Ziedaar je bewijs.’
Cornelia lachte. ‘Weet je zeker dat je geen Russische voorouders hebt?’
‘Ja, maar ik ben zo’n oude gek die gelooft dat mensen op dit continent meer met elkaar gemeen hebben dan dat we van elkaar verschillen en mensen zoals jij die op een eiland zijn opgevoed begrijpen dat niet.’
Cornelia zweeg. Ze hield er niet van als haar United Kingdom door Bork afgeschilderd werd als een soort Terschelling met stoffige maniertjes. Zij voelde zich Europeaan, maar was het niet. Niet eerder hadden ze zo tegenover elkaar gestaan en het zou die dag even duren voordat het weer goedkwam tussen hen.