Een aantal dagen gingen voorbij waarin Bork bezig was de laatste hand te leggen aan de WAM-serie. Dat betekende dat Cornelia even niet achter de pc kon werken, maar zij ging vrolijk door op haar telefoon om mensen te werven voor betaald werk. Bork had haar geïnstrueerd welke mensen in zijn ogen bijzonder waren en dat hij die zonder meer zou willen fotograferen, ook als hij daar niet voor betaald werd.
Cornelia begreep dat niet helemaal, ook niet nadat hij haar uitgelegd had dat hij zo af en toe tentoonstellingen had waarin hij vooral zijn eigen visie wilde tonen en niet een door geld beïnvloede werkelijkheid. Ze was een kind van haar vader, die een geslaagd zakenman was geweest, dus invoelen kon ze die gedachte niet helemaal.
‘Het een hoeft het ander toch niet uit te sluiten?’
‘Vaak wel,’ zei Bork, ‘het enige compliment dat mij bijgebleven is, kwam van de hoofdredacteur van Slick Magazine in Londen en die noemde mij een van de vijftig beste fetisjfotografen wereldwijd en dat verbaasde mij, want zoveel fetisjfotografie had ik toen nog niet gedaan. Ik vroeg waarom en hij zei slechts met grote nadruk dat mijn werk écht was. Je weet hoe ik denk over complimenten. Het zijn aanmaningen en prijzen zijn hun executies, maar toen hij mij een exemplaar van zijn tijdschrift stuurde met mijn fotografie erin, begreep ik het wel. Vrijwel elke fotograaf had professionele modellen ingehuurd die duidelijk liever fashion zouden hebben gedaan dan fetisj en mijn foto’s waren zeker niet beter dan die van hen, maar ze toonden wel echte mensen die met iets bezig waren waar ze oprecht van hielden.’
Cornelia had al snel geleerd dat je beter niet op Bork in kon gaan als hij het gevoel had dat het nodig was om een betoog over fotografische principes af te steken. Haar reactie op zijn korte college was dat ze probeerde de mensen die hij had aangewezen alsnog voor een betaalde klus binnen te halen en in sommige gevallen lukte dat wonderwel ook nog.
Er was een gezonde competitie tussen hen ontstaan.
Bork had zich ook deels aan haar aangepast, want een incident als met de genderneutrale Canadees met zijn ballonnen zou hem nu niet meer deprimeren. Langzaam was hij gaan accepteren dat de wereld die hem ooit vertrouwd was geweest niet meer terug zou komen. Een museum waar hij jaren voor gewerkt had, was recent van naam veranderd. Het was hetzelfde museum, maar de woorden lesbian en gay waren verwijderd.
Ondertussen raasden onvermoeibare botjes het internet af om geweld en andere narigheid als effectieve clickbait te beschouwen en alles wat in de verte indirect wat met seks te maken kon hebben, werd betiteld als sexually explicit. De angel zat in explicit. Ook niet-expliciete zaken werden als dusdanig gelabeld. Een religieuze minderheid in de VS, zeker vanuit een mondiaal perspectief, was bezig een Brave New World op te richten die langzaam doorbloedde in gevestigde media buiten de VS, die zich onder het motto ‘comply or die of attention starvation’ braaf aan regels hielden die bedacht waren door mensen die geen enkele mediakennis of -ervaring hadden en vooral niet van plan waren andere culturen te respecteren.
Schietpartijen op scholen waren vrijwel geen nieuws meer, hooguit werd er af en toe in percentages aangegeven hoeveel kinderen die een dag eerder nog zo succesvol beschermd waren tegen de aanblik van een vrouwentepel, het leven hadden gelaten, op intensive care lagen of levenslang verminkt waren.
Een Nederlandse krant kopte op de dag dat het Internationaal Strafhof een arrestatiebevel tegen Netanyahu uitvaardigde wegens verdenking van oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid met een informatief artikel over hoe je je T-shirt onder je trui kon uitdoen zonder de trui zelf uit te trekken. Voorzien van een carrousel met instructieve afbeeldingen. Mensen die al sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw geloofden in een onafhankelijk Palestina, werden op straat door de politie met de wapenstok geslagen en vervolgens ook nog eens voor antisemiet uitgemaakt in een rechtbank.
‘Ja, de maatschappij is gepolariseerder geworden,’ zei Cornelia dan.
‘Gepolariseerd is als er verschillende kampen in een maatschappij zijn die het niet met elkaar kunnen vinden en niet bereid zijn compromissen te sluiten. Er is nu iets totaal anders aan de hand,’ bromde Bork voor zich uit.
‘Hoe zou jij het dan noemen?’
‘Ik zou het een coup d’état van het anti-intellectualisme noemen op een nietsvermoedende samenleving die langzaam maar zeker de armoede ingewerkt wordt, maar blij en tevreden filmpjes met honden voorzien van propellerhoedjes zit te bekijken.’
‘Nou, nou, dat is wel heel erg oudemannenpraat,’ zei Cornelia. ‘Je moet je ook een beetje aan de tijd kunnen aanpassen.’
Bork zweeg dan. Hij begreep haar wel. Zij was opgevoed in een andere tijd. Ze had een schoolopleiding gedaan waarin je probleemloos het vak geschiedenis uit je pakket kon wippen, omdat je dat minder interessant vond. Hij zou niemand zijn eigen jeugd willen toewensen met een eindeloze reeks vakken en school op zaterdag. Aan het einde ervan beheerste je weliswaar vier talen plus Latijn en Grieks en een ratsmodee aan exacte vakken, waarin je vooral veel van buiten moest leren, zoals axioma’s die inmiddels niet meer geldig waren.
Hij genoot ook van de term oudemannenpraat, want hij had dat woord in zijn eigen jeugd ook vaak gebruikt voor de oudere generaties en diep in zijn hart vond hij de maatschappij die zich voor zijn ogen ontvouwde veel fascinerender dan die van voor het millennium. Zijn oude dag leek in veel opzichten heel veel op zijn jeugd, waarin de naoorlogse generatie het leven probeerde te verzuren met allerlei aannames die inmiddels alweer hopeloos achterhaald waren.
Het was heerlijk om je ergens tegen af te kunnen zetten.
Bork zag de meeste informatie inmiddels als holle marketingpraat. Het deed hem denken aan de wasmiddelenreclames in de jaren zestig. Nieuw! Ultranieuw! Ultranieuwe formule!
Het bleef hetzelfde waspoeder waarmee je grasvlekken uit een shirt waarin je net gevoetbald had niet verwijderd kreeg. Dat lukte dan weer wel met een ander middel dat sinds de Eerste Wereldoorlog geen vernieuwde formule had gekregen.
Het gekissebis met Cornelia was voor hem een goede manier om te verhullen dat hij eigenlijk best blij was met de vernieuwingen die zij realiseerde voor zijn studio. Zo had zij geheel uit eigen beweging socialmediaprofielen voor de studio aangemaakt. Iets wat geheel tegen zijn principes was, maar ja, zij had dat gedaan, niet hij. Zijn principes waren daardoor maagdelijk gebleven.
Iets vergelijkbaars gebeurde met de betaalde opdrachten die hij eigenlijk in het geheel niet zag zitten. Ze brachten geld in het laatje, wat hem weer in staat stelde haar op z’n minst af en toe uit eten te nemen. Haar argument dat ze vooral zijn studio in leven hield, telde voor hem minder.
Als die studio onderuit zou gaan, dan moest hij gewoon zijn leefstijl wat aanpassen en dan zou hij zich op andere dingen gaan richten. In Nederland moest je nu eenmaal arm zijn om van allerlei voordelen te kunnen genieten. Of juist superrijk, zodat het allemaal niet meer uitmaakte en je onder een hele sympathieke vermogensbelasting stressloos verder leefde.
Omdat hij de tweede optie als onhaalbaar achtte, was hij vooral bang dat hij serieus geld ging verdienen met hard werken, want dat werd volgens hem hard afgestraft in Nederland. Dan werd je binnen de kortste keren een extern belastingkantoor voor de overheid, waar je namens hen geld mocht blijven innen totdat het laatste restje plezier in je leven verdampt was.
Al mopperend en de draak stekend met alles wat mensen dierbaar was, werkte hij verder aan zijn serie en op een gegeven moment was die gewoon af. Hij daalde af naar het berghok en haalde een reeks van veertien wissellijsten en hing de werken overal in de woning op.
Hij was tevreden.
‘Ik ben trots op je,’ zei hij tegen Cornelia, ‘zonder jou was dit nooit mogelijk geweest.’
Cornelia lachte. ‘Er zijn hier wel meer dingen die zonder mij niet tot stand waren gekomen, maar ik vraag me regelmatig af of die voor jou wel een echte verbetering zijn.’
Bork pakte haar handen beet. ‘Val je nou eigenlijk wel of niet op oude mannen?’
Cornelia bloosde.
‘Nou, dan moet je ook niet klagen over mijn gemopper. Oude mannen horen te mopperen, dat is een wet. Die stond volgens mij al in de Bijbel.’
‘Niet dat ik weet,’ zei Cornelia, ‘en ik heb een gedegen religieuze opvoeding genoten.’
‘Ach ja,’ zei Bork, ‘maar je moet toegeven dat het een goede gok was, want wie heeft de Bijbel nu van voor tot achteren gelezen?’