Bork was vroeg in de studio gearriveerd. Hij had besloten alvast te vertrekken voordat de karavaan Ubers van de Biggest-medewerkers vertrok. Hij keek om zich heen en nam de studio in zich op en bedacht dat het nog moeite zou gaan kosten om weer aan zijn eigen studio te wennen. Niets wende zo snel als het comfort van ruimte en de best denkbare apparatuur tot je beschikking.
Op deze laatste dag kon er eigenlijk niets meer misgaan. Hij had de serie nog eens zorgvuldig doorlopen en die was zonder meer compleet te noemen. Er zouden hooguit nog drie modellen komen en als hij daar nog wat moois mee kon maken, dan was dat meegenomen, maar noodzakelijk was het niet. Het beloofde een rustige dag te worden. Hij had zijn serie voor een goed deel op VKontakte geplaatst, want daar zaten toch geen Europeanen of Amerikanen, dus voor Amsterdam bleef de serie fris.
De groep medewerkers van Biggest die de laatste dagen in de coffeeshop hadden gehangen was de dag ervoor al stevig uitgedund, dus hij verwachtte niet dat die vandaag nog zouden verschijnen. Hij was verbaasd toen rond een uur of tien een zo mogelijk nog grotere groep arriveerde in het gezelschap van Maria, de tolk. Zij maakte duidelijk een gespannen indruk.
Ze hakkelde een beetje toen ze uitlegde dat de groep besloten had alsnog te poseren, omdat ze de foto’s op VKontakte gezien hadden. Maar dan wel op hun eigen voorwaarden.
Het maakte niet uit in welke taal die woorden ‘eigen voorwaarden’ uitgesproken werden, maar dat was de kortste weg om Bork tot razernij te brengen, maar deze keer bleef hij rustig. De kwaadheid die hij normaal gevoeld zou hebben, zat in het gegeven dat de generatie mensen die met social media waren opgegroeid altijd alles op eigen voorwaarden wilden als dat enigszins mogelijk was.
Ondernemers van social media die in de business van het vrienden maken zaten, hadden hun dat met de paplepel ingegoten. Iedereen was belangrijk en had iets te melden, hoe onzinnig ook. De foto’s waar ze op voorkwamen waren hun eigendom. Ze spraken niet in termen als mijn vrienden en ik, maar in ik en mijn vrienden.
Ze waren zorgvuldig wijsgemaakt dat ze belangrijker voor social media waren dan ze in de praktijk waren. Dat ze gewoon een onderdeel waren van een cynische bedrijfsvoering waarbij ze bijdragen moesten leveren in een slap aftreksel van een nieuwsmedium dat te beroerd was om eigen ‘content’ te maken en ervan overtuigd was dat nutteloze of niet kloppende informatie goed genoeg was voor de hordes, dat hadden ze niet voldoende in de gaten.
Een van de exploitanten van social media verkeerde zelfs in de ongelukkige waan dat onzin vanzelf verdreven werd door zinnige informatie. Het klonk als een afgeleide van de trickle-down economy, waarin arme stakkers rijker werden zodra de superrijken maar meer belastingvoordelen en vermogen kregen.
Dat Nederlandse politici zijn kanaal bij uitstek geschikt achtten om hun nieuwswaardigheden en hun keurig uit context geknipte videoclipjes de wereld in te gooien, weerlegde zijn theorie op dramatische wijze.
Dezelfde ondernemers die over hun bedrijf spraken als entertainment en ondertussen alles van cultuur tot verkiezingen wisten te beïnvloeden, hadden bewust een generatie jongeren opgevoed die ervan overtuigd waren dat ze op hun telefoon meer waard waren dan in het echte leven en dat hun mening van het grootste belang was, zolang die maar niet in strijd was met de algemene voorwaarden van een bedrijf dat zich opstelde als de barmhartige Samaritaan die gratis entertainment leverde.
Bork deed daar zelf ook aan mee. Hij keek graag filmpjes van honden en daar waren er genoeg van. Hij had graag zelf een hond gewild, maar hij had al snel besloten dat je zo’n hond een leven in Amsterdam-Centrum niet kon aandoen, waarna hij nog een korte, stevige depressie had gekregen, omdat hij zich was gaan afvragen waarom hij zichzelf iets aandeed wat hij een hond nooit aan zou willen doen.
Maar één ding moet Bork nagegeven worden, hij wist nog wel het verschil tussen het echte leven en wat er op een telefoon gebeurde. Dat had hij enerzijds aan zijn ouderdom te danken, maar ook een beetje aan de fotografie die hem geleerd had dat beeld heel makkelijk een vertekend beeld kon leveren. Zo won een collega van hem eens een prijs omdat hij de oude nazijager Simon Wiesenthal gefotografeerd had midden in een niesbui en het resultaat was dat van een man die zijn armen naar de hemel stak uit pure frustratie door zoveel onrechtvaardig leed.
Nu was dat in het geval van Wiesenthal geen probleem, want de man zou zonder twijfel gekweld zijn geweest door de meest verschrikkelijke gebeurtenissen uit de geschiedenis, dus de foto vertelde in die zin geen onwaar verhaal en gaf zelfs treffend weer wat Wiesenthal gevoeld moest hebben. Helaas waren er ook persfotografen of televisiemakers die er niet voor terugdeinsden om een kinderschoentje of een kapotte pop te leggen op een plek waar niets te zien was, maar waar volgens de plaatselijke autoriteiten een terroristische aanslag had plaatsgevonden.
Wat de ‘eigen voorwaarden’ van de Biggest-crew inhielden kon hij dus wel raden. Geen naakt, geen Russische vlaggen, kortom alles wat zijn serie een gezicht gaf. Hij besloot zich daar niet over op te winden. Hij had tijd genoeg om portretjes te maken voor Instagram en VKontakte. Hij was immers dankbaar voor de foto’s die hij hier had kunnen maken. Iets terugdoen was wel het minste en inspannend zou het werk ook niet worden.
Bork was dan ook verrast toen twee jonge vrouwen in niet veel meer dan een lingeriegordel en een minuscule bh voor zijn camera kwamen staan en zich verontschuldigden dat ze geen naaktfotografie wilden, iets wat Bork geen enkel probleem vond, want hij stond daar om wat portretjes te schieten, het liefst zo snel mogelijk, zodat hij ook nog tijd overhield voor de drie modellen die nog zouden komen. Kennelijk ter compensatie voor het feit dat ze niet naakt wilden poseren, begonnen ze met elkaar te vrijen, iets wat Bork nooit gevraagd zou hebben.
Het resultaat was dat de foto’s die hij maakte zonder meer pornografisch waren. Vergeleken daarmee waren de naakten die hij gemaakt had absoluut niet seksueel te noemen en hij begreep opeens iets wat hij niet eerder in zijn carrière zo bewust had gerealiseerd en dat was dat pornografie weinig met naakt te maken had en heel veel met handelingen. Natuurlijk was hij zich daar eerder tot op een bepaalde hoogte ook wel van bewust, maar de absurditeit van twee mensen die op social media geleerd hadden dat vooral het tonen van tepels iets pornografie maakte, gaf met een totaal verkeerde inschatting van wat hij van een model zou verwachten een opvoering die in zijn ogen zuiver pornografisch was.
Weken later zag hij die bewuste foto’s op Instagram en ze waren prima door de censuur heen gekomen en ze hadden duizenden likes. Bork was dankbaar dat ze zijn naam er niet bij gezet hadden of hem getagd hadden, want dit was precies het werk waar hij liever niet mee geassocieerd werd.
Hij wist niet of hij zich nu als een oude fotograaf moest voelen die relatief nieuwe ontwikkelingen niet opgepikt had of dat hij intens medelijden moest voelen met mensen die hun gevoel voor grenzen niet van andere mensen hadden geleerd, maar van bots. Hij besloot er uiteindelijk voor om zichzelf vooral oud te voelen, want medelijden was niet zijn sterkste kant. Zeker niet als het mensen betrof die op het allerlaatste moment peperdure designerlingerie hadden aangeschaft om braver over te komen.
De zwaarste fotografie moest echter nog komen. Een van de drie modellen die nog zouden verschijnen, was een Russische vrouw van midden twintig die probeerde contact te leggen met de groep van Biggest, maar die negeerden haar volkomen, want zij was duidelijk anders in hun ogen. Niets is vervelender dan als anders gezien worden in een groep van mensen die elkaar al wat langer kenden.
Ze heette Marsha en ze kwam uit Rostov aan de Don, wat inderdaad ook een eindje verwijderd was van Moskou. Ze was eigenlijk volledig representatief als het ging om de vooroordelen die men in het Westen had van Russische vrouwen. Het kostte weinig moeite om haar in een dikke bontjas voor te stellen, terwijl ze bij twintig graden onder nul met een breekijzer even een vastgevroren wissel los zou wrikken.
Het was niet dat ze dik was, ze was gewoon grof gebouwd en dat paste op geen enkele manier bij de Moskovitische vrouwen met hun naar de mode van de tijd ideale figuren. In hun ogen was ze een boerin. Alles aan haar was groot, haar handen, haar voeten, alles.
Maria, de tolk, kwam naar hem toe en zei geheel ongevraagd dat hij dit model wel kon weigeren. Dat was merkwaardig, want Bork had nadrukkelijk voor aanvang van de serie gezegd dat hij er beslist geen modereportage van wou maken en dat mensen met alle maten welkom waren. Gaandeweg had hij zich gerealiseerd dat zo’n vraag eigenlijk niet te realiseren was als je een modellenbureau inschakelde, dus hij had dat idee van diversiteit moeten laten varen.
Bork snapte nu ook opeens dat zijn serie op velen zou overkomen als foto’s gemaakt in een studio in Amsterdam omdat die vooroordelen over hoe een Russische vrouw eruitzag zo sterk waren. Eigenlijk had hij deze serie ook in Parijs of Milaan kunnen maken, dus hij was zeer in zijn sas dat deze vrouw zich ook gemeld had, maar ze was door de kille ontvangst van de andere modellen niet alleen doodonzeker, maar ze zat ook letterlijk te rillen op de bank en dat was niet omdat ze naakt was en het koud had, want alle woningen en bedrijven in Moskou waren aangesloten op de stadsverwarming en die was niet te regelen in de oudere gebouwen zoals waar hij nu fotografeerde, maar stond via een wettelijke verordening op 27 graden Celsius. Het kon zomaar zijn dat je op een dag dat het vijf graden onder nul was ramen open zag staan in oudere gebouwen, want dat was de enige manier om de temperatuur te reguleren.
In de studio waren geen ramen, dus het was er behoorlijk warm.
Bork probeerde haar gerust te stellen en vertelde dat hij wel van Rostov aan de Don gehoord had, wat een domme zet was, want ze vroeg meteen waar hij het van kende en hij moest toegeven dat hij eigenlijk alleen had gehoord van de beruchte seriemoordenaar Andrej Tsjikatilo, beter bekend als de Slachter van Rostov, die 52 mensen om het leven bracht. Dat hielp ook niet echt.
Bork herinnerde zich dat je mensen die echt té nerveus waren, wat hij zelden zo ernstig had meegemaakt, beter staand kon laten poseren, dus hij vroeg de tolk of zij een paar van de aanwezigen kon vragen om de loodzware leren bank te verplaatsen, iets wat ze normaal met twee, meestal drie mensen deden, maar bij het horen van de Russische vertaling stond Marsha op en tilde één zijde van de bank op en duwde die met groot gemak zo’n zes meter verderop.
Ze keek Bork trots aan en een deel van haar nervositeit leek verdwenen. Die lichamelijke inspanning had ze kennelijk even nodig gehad. Bork begon met regisseren, maar hij zat zo langzamerhand wel een beetje zonder opties voor hoe je een vlag steeds maar weer opnieuw creatief in een compositie kon plaatsen en het hoedje van het Rode Leger met ster paste haar niet. Bork was aardig door zijn accessoires heen aan het raken en de tolk, die inmiddels duidelijk in de gaten kreeg dat hij plezier had in het fotograferen van deze vrouw, liep naar de garderobe om terug te komen met een immense bontmuts, niet zo’n traditionele met zijflappen. Deze muts leek meer op een Joodse sjtreimel die meestal van marter- of sabelbont gemaakt is. Van welke pelzen deze muts gemaakt was, kon Bork zo niet inschatten, maar dat het dieren betrof die niet door Poetin gered waren, dat lag voor de hand.
Die muts moet haar echt een koninklijk gevoel hebben gegeven, want ze ontspande steeds meer. Het werd een mooie reeks foto’s, ook al omdat de enorme bontmuts geheel in proportie was met de rest van haar verschijning en Bork bedankte haar na afronding hartelijk en uitgebreid. Hij zag hoe er tranen in haar ogen verschenen en Bork had het ook even moeilijk, want dit was weer zo’n fotografische ervaring die te zelden in zijn leven gebeurde en ze trok razendsnel haar kleren aan, schudde zijn hand en beende de studio uit. De tolk riep haar nog na dat ze nog een modellencontract moest tekenen, maar dat negeerde ze. Een kopie ervan zou hij weken later in Amsterdam per e-mail ontvangen.