Ze zouden die hele middag niets van Kochetov horen, maar wie uiteindelijk wel langskwam was Sergej. Hij vroeg hoeveel modellen Bork had gefotografeerd en die antwoordde dat hij eigenlijk maar één model gefotografeerd had dat ook nog eens toevallig binnen was komen lopen.
‘Maar Kochetov zou de modellen regelen,’ zei Sergej.
‘Nou, hij heeft niets van zich laten horen en hij nam ook zijn telefoon niet op. En dat vond ik eerlijk gezegd nogal bot, want jij betaalt uiteindelijk voor de studio.’
‘Dat is ronduit schandalig,’ zei Sergej. ‘Ik heb hem vanmiddag nog gesproken en hij zei dat alles geregeld was. Dit is stijlloos!’ Bork had Sergej zelden zo overstuur gezien, maar er klopte iets niet. Kochetov was echt het type soldaat. Hij zou geen beslissing nemen zonder toestemming.
De indruk dat er iets niet klopte werd nog eens versterkt door het feit dat Sergej zich maar bleef verontschuldigen voor het hele incident en vooral nadruk legde op het feit dat het hem niet eens zozeer om het geld ging, maar een dergelijke vernedering van een groot fotograaf als Bork, dat was te stuitend voor woorden.
Dat was het moment dat Bork wist dat Sergej theater stond te spelen. Er was niets geloofwaardigs aan de uitspraak dat het hem niet om het geld ging. Alles draaide bij Sergej om geld. En dat hij Bork een groot fotograaf noemde was in het geheel zijn stijl niet. Ook had hij geen enkel probleem om mensen teleur te stellen door afspraken te verschuiven of simpelweg af te zeggen.
Dat Sergej nu zo overduidelijk het boetekleed aantrok was misschien niet meteen ernstig verdacht, maar toch op z’n minst zeer ongebruikelijk.
Bork zou er nooit achterkomen wat er die dag nu precies gebeurd was, maar de volgende ochtend stond er een rij modellen bij de make-uptafel, omdat de vijf stoelen reeds bezet waren. Zo op het oog waren er twaalf modellen aanwezig plus een nieuwe tolk, een wat zwaarlijvige dame die prima Engels sprak en een doos kokosjniks naar binnen had gebracht. Een doos vol traditionele Russische hoofdtooien, niet echt mooie, maar meer de modellen die je in een toeristenshop kon aanschaffen.
‘Wat moet ik daarmee?’ vroeg Bork.
‘Sergej zei dat je op de hoogte was.’
Bork belde Sergej en kreeg een tolk aan de telefoon die hij niet eerder aan de telefoon had gehad en zij vertelde hem dat Sergej zelf modellen had zitten regelen en bedacht had dat Bork van iedereen wel een foto kon maken voor de Poetintentoonstelling en dat hij hoopte dat Bork tussendoor nog de tijd had om hen met de voice-recorder op zijn telefoon ‘I love Putin’ te laten zeggen in het Engels vanwege het internationale karakter van de tentoonstelling. Verder hoefde hij dan niets met de tentoonstelling te maken te hebben, zoals ze eerder hadden afgesproken.
Bork keek naar de rij modellen en bedacht dat hij geen zin had hier nog eens een drama van te maken en ging morrend akkoord. Ergens snapte hij het wel, want hij had zich inmiddels verdiept in de kosten van modellen in Moskou en die lagen aanzienlijk hoger dan in Amsterdam, zeker als het naakt of halfnaakt betrof. Waarschijnlijk had hij gehoopt dat zijn eigen medewerkers zich daar wel vrijwillig voor aangeboden hadden, maar die hadden geweigerd, want die leefden hoofdzakelijk voor hun Instagram-likes en daar kon je geen naakt tonen. Wel op VKontakte, maar daar zagen hun ouders, ooms en tantes en hun hele vriendkring het ook.
Bovendien was Alice, die inderdaad de iets Russischer naam Alicia had, al stevig haar foto met het portret van Poetin aan het promoten. Naakt, daar deden ze niet zo moeilijk over in Rusland, maar naakt met een mogelijke politieke boodschap, dat was niet iets wat iedereen durfde.
Op deze manier, zo gokte Bork, konden alle kosten op de tentoonstelling over Poetin afgeschreven worden.
Met die gedachte in het achterhoofd stuurde Bork een medewerker van Biggest op pad om meer accessoires in huis te halen dan de kokosjniks. Hij fotografeerde immer graag mensen tegen een neutrale achtergrond en hij had daardoor behoefte aan details die aangaven dat het om een Russische serie ging. Voor een deel was dat duidelijk te zien aan de modellen en je moest een fotopubliek niet onderschatten, maar vooral ook niet overschatten.
De wat gezette nieuwe tolk noteerde braaf het verlanglijstje van Bork, maar ze was terughoudend bij zijn verzoek om Russische vlaggen. ‘Dat is bij de wet verboden. Je mag geen naakt met de Russische vlag combineren. Dat levert boetes op.’ Ze noemde een bedrag dat hoog klonk, maar Bork kon niet zo goed valuta uit zijn hoofd omrekenen.
‘Is dat een boete voor de modellen of voor de fotograaf?’ vroeg hij.
‘Nee, uiteraard voor de fotograaf,’ zei Maria, de nieuwe tolk.
‘Nou, neem er dan maar zes van mee,’ zei Bork. ‘Niet van die kleintjes, maar gewoon dezelfde maat die gebruikt wordt aan gevels.’ Ze was duidelijk een beetje geschokt, maar ze deed er verder niet moeilijk over en ook niet over de andere accessoires die hoofdzakelijk memorabilia uit het Sovjettijdperk waren. Wel informeerde ze of Bork zich wel bewust was dat hij zich in de Russische Federatie bevond en niet in de Sovjet-Unie.
Bork legde haar uit dat die memorabilia vooral een symboolfunctie hadden die voor westerse mensen betekenis had en hij legde ook uit dat hij haar bezorgdheid begreep, want de meeste westerse toeristen wisten inderdaad het verschil niet en zelfs politici in het Westen, zoals de als progressief te boek staande Hillary Clinton, spraken vaak in termen waarin de Russische Federatie verward werd met de Sovjet-Unie. Dat Bork daarvan op de hoogte was, maakte de omgang met Maria een stuk ontspannener, want zij had een week vrij genomen van haar werk als gids voor hoofdzakelijk Amerikaanse toeristen. Het leek alsof ze in dat korte gesprek een goede basis hadden gelegd voor een gezonde samenwerking.
Het eerste model, Nadya, was wat Bork een bijdehandje zou noemen. Duidelijk zijn favoriete type model. Ze was niet lang genoeg voor de Russische modellenbureaus. Ze was 1,60 hooguit en ze compenseerde dat door behoorlijk uit de hoogte te doen. Ze had haar eigen outfit samengesteld. Ze droeg een soort korset dat uit leren riemen bestond, waardoor haar borsten extra geaccentueerd werden. Ze had verhoudingsgewijs echter vrij korte benen en Bork probeerde dat uit te balanceren door haar te vragen een paar hold-upkousen aan te trekken. Dat maakte haar benen weliswaar niet korter, maar wel slanker en dat had in de verte hetzelfde effect.
‘Ja, ik zie wel waar je mee bezig bent,’ zei model Nadya, ‘je wilt er iets burlesque-achtigs van maken. Dat komt waarschijnlijk omdat je zelf oud bent, want in Rusland is dit echt iets van heel vroeger.’
‘Ja,’ zei Bork, ‘burlesque is in het Westen ook vooral iets uit de jaren vijftig, of bij jullie misschien meer iets uit de jaren zestig, zeventig, maar er is ook een nieuwe stroming burlesque die weinig te maken heeft met het behagen van mannen in rokerige bars, maar meer een uiting van vrouwen die een aantal gezonde feministische standpunten hebben en optreden voor een publiek dat hoofdzakelijk uit vrouwen bestaat.’
‘Ja, maar feminisme hebben we hier niet zo nodig,’ zei Nadya, ‘ik ben niet bang voor mannen en al loop ik ‘s nachts om vier uur over de Novy Arbat, dan word ik niet lastiggevallen. Ik hoop er wel eens op, want ik doe al sinds mijn twaalfde aan kickboksen.’
‘Gaaf,’ zei Bork, ‘misschien kun je een paar mooie kickboxposes maken.’
Dat deed ze. Hooguit drie poses en daarna zag hij aan haar onzekere blik dat ze toch liever wat vrouwelijker poses aannam en even werd de kleine meid met de grote mond heel kwetsbaar en hij gaf haar de ruimte die vrouwelijke poses uit te werken, net zo lang tot ze gevoeliger werd voor zijn aanwijzingen en de foto’s die uit die samenwerking voortkwamen brachten een glimlach op zijn gezicht. Hij had nu eenmaal iets met vrouwen die een beetje jongensachtig konden zijn en tegelijkertijd heel vrouwelijk.
Hij liet haar de foto’s op de achterwand zien en ze moest toegeven dat die zo beroerd nog niet waren, een groter compliment kon er niet af en ook daar hield Bork wel van. In principe had ze nu naar huis gekund, maar ze bleef alle opnamedagen verschijnen. Ze hielp met het versjouwen van een loodzware leren bank die ze ergens op een gang hadden gevonden en ook als het om vertalen ging, was zij een goede aanvulling op Maria, die vooral de talenkennis had van een toeristengids. Nadya begreep specifieke termen die met fotografie en poseren te maken hadden beter en ze kon het goed vinden met Cornelia.
Omdat veel modellen van het bureau wel Engels spraken of begrepen, omdat ze vaker in het buitenland gewerkt hadden, werd Cornelia vrijwel automatisch een aanspreekpunt voor de modellen in de ruimte waar de make-up gedaan werd, waar in alle studio’s over de hele wereld de meeste vragen gesteld worden.
Wisten de vrouwen een bepaald woord niet, dan begreep Cornelia het Russische woord ook wel en anders Nadya wel. Zo verliep de fotografie bijzonder soepel, wat weer een nieuw probleem veroorzaakte, want de modellen die klaar waren om gefotografeerd te worden gingen in een keurige, rechte rij achter Bork staan en dat maakte hem een beetje nerveus.
Het gevoel lopendebandwerk te doen voelde niet prettig, dus hij vroeg Maria of ze een aantal modellen door kon verwijzen naar de coffeeshop en dat lukte maar ten dele, want er kwamen nog steeds nieuwe modellen binnen via het modellenbureau, dus uit angst die dag niet aan de beurt te komen en daardoor niet betaald te worden, ontstond er toch steeds weer een nieuwe, misschien wat kortere rij achter zijn schouder en af en toe keek hij achterom. Bij zijn laatste blik achterom zag hij een meisje dat volgens hem de achttien niet had bereikt, dus hij vroeg Maria haar paspoort te controleren, want het zou niet de eerste keer zijn dat Bork iemands leeftijd verkeerd had ingeschat. Naarmate hij ouder werd, vond hij het moeilijker om mensen beneden de veertig goed in te schatten. In zijn ogen waren ze allemaal jong.
Ze bleek zesentwintig jaar te zijn volgens het paspoort en even twijfelde Bork aan de legitimiteit van het paspoort en betrapte zichzelf erop dat hij dat bij een Nederlands paspoort waarschijnlijk niet gedaan had, dus hij besloot toch maar te gaan fotograferen. In Amsterdam had je immers ook dat soort modellen die een niet bij hun leeftijd passend uiterlijk hadden. Wel liet hij voor de zekerheid een kopie van het paspoort maken, iets wat hij inmiddels standaard was gaan doen vanwege het verzenden van fotografie naar de VS.
Steeds vaker vroeg men daar om een ‘age verification’ en de laatste keer dat hij problemen had gehad was met een foto die een halfnaakt was van een vrouw van tweeënzeventig. Een vrouw die duidelijk niet jonger dan zestig kon zijn. Die foto zou in de VS veel problemen opleveren door commentaren van vrouwen die zichzelf feminist noemden en vonden dat oude mensen hun kleren moesten aanhouden, een uitgangspunt dat Bork niet begreep, maar hij had achteraf wel kunnen aanvoelen dat er op zijn minst een probleem was, want die foto werd in eerste instantie, omdat er geen age verification bij zat en de douanebeambte het werk wel al uit de verpakking gehaald had, desalniettemin geweigerd. Age verification had kennelijk niet alleen te maken met leeftijd, maar ook met wat men daar zoal vond van wat wel en niet door de beugel kon.
Hij keek naar het model en begreep ook waarom hij gedacht had dat ze jonger was. Ze had het gezicht van een pop. Grote ogen, kleine neus en mond en ze was tenger. In de ogen van Bork maakte zij vooral een kwetsbare indruk, maar in haar poseren was daar weinig van te merken. Hij drapeerde een Russische vlag om haar bovenlijf, een beslissing die voortkwam uit het feit dat zij een tatoeage op haar onderlijf had die een anatomische weergave was van een baarmoeder en eierstokken. Ook Bork had zo zijn eigen grenzen aan wat voor hem visueel tolereerbaar was en wat niet.
Eenmaal gehuld in de Russische vlag leek ze terstond een enorme trots uit te stralen. Kin omhoog en een houding als de wachten die hij gezien had bij het Graf van de Onbekende Soldaat. Het kinderlijke dat ze eerder uitstraalde was opeens helemaal verdwenen. ‘Zie je dat, ze staat als een huis!’ fluisterde hij naar Cornelia, die inmiddels vertrouwd was geraakt met die uitspraak van Bork. Staan als een huis, daarmee doelde Bork op een uiterst monumentale pose, die je vaker zag bij beeldhouwwerken dan bij modellen. Het Vrijheidsbeeld in New York stond bijvoorbeeld als een huis.
Het model moet gevoeld hebben hoe enthousiast Bork was over haar poses, want na de fotografie was haar eerdere afstandelijkheid goeddeels verdwenen en ze liep naar Cornelia toe en vroeg: ‘Why do you hate us so much?’
‘We don’t hate you at all!’ zei Cornelia.
‘No, I mean why do they hate Russia in the West?’
Dat was zonder enige twijfel de moeilijkste vraag die hun gesteld had kunnen worden tijdens hun verblijf in Moskou. Een echt antwoord hadden ze geen van beiden. In ieder geval geen antwoord dat iets inhoudelijks zei over iets wat niet gebaseerd was op vooroordelen die door de jaren heen sleets waren geworden.