De studioruimte die Sergej gehuurd had, zou pas de volgende dag vrijkomen, dus gingen Bork en Cornelia een dag op pad om wat bezienswaardigheden te bekijken, zoals het Rode Plein. Ze waren in het gezelschap van een filmer, een Oekraïense jongeman, die heel precies wilde werken, maar al snel bleek dat hij vooral traag was. Uitgerekend met scherpstelling had hij problemen. Bork kon over zijn schouder zien dat de zojuist geschoten beelden, na veel gedoe met settings vanwege de ‘perfectie’, over het algemeen onscherp waren. Kochetov had de opdracht gekregen om alle verzoeken van Bork prompt uit te voeren. Dat maakte kennelijk deel uit van het charmeoffensief dat gestart was sinds het conflict met Sergej over de I Love Putin-show.
Er was weliswaar vrede gesloten, maar Bork realiseerde zich ook dat veel mensen binnen de crew van Biggest fervente aanhangers van Poetin waren en dat zij de in hun ogen onwelwillendheid van Bork niet alleen als een aanval op Poetin zagen, maar als een aanval op Rusland en dat was niet gunstig voor zijn fotoserie, want door de aard van Sergejs beleid om uitsluitend of hoofdzakelijk aantrekkelijke mensen in te huren, zaten er nogal wat potentiële modellen onder de medewerkers van Biggest.
Op het Rode Plein aangekomen liet hij zich fotograferen voor een klein bedrag met een Lenin-impersonator en liet die foto meteen op het Russische Facebook VKontakte plaatsen. Ook deed hij mee aan een oude Russische traditie door op een daarvoor aangewezen putdeksel met gesloten ogen een muntstuk over zijn schouder te werpen. Misschien was het geen putdeksel, maar zo zag het eruit in de ogen van Bork.
Hij scoorde met deze acties maar een gering aantal likes van de medewerkers van Sergej, dus Bork zocht naarstig naar een betere actie om duidelijk te maken dat hij geen vijand van Moedertje Rusland was en hij vond die mogelijkheid uiteindelijk bij het Graf van de Onbekende Soldaat. Daar hoefde hij ook minder theater voor te spelen dan bij zijn eerdere acties. Hij was oprecht onder de indruk van hoe het Rode Leger het Oostfront van de nazi’s onder de voet had gelopen, wat in zijn visie een minstens even grote prestatie was als D-Day en de daaropvolgende veldtocht naar Berlijn, waar de twee legers elkaar uiteindelijk ontmoetten.
Natuurlijk waren er in het Westen de nodige gruwelverhalen over de Russische overwinning, zoals het feit dat volgens sommigen het Rode Leger een opmars had gemaakt in twee linies. De voorste linie die daadwerkelijk vocht en de tweede linie erachter die iedereen liquideerde die probeerde te deserteren of simpelweg door shellshock niet meer kon vechten. Dat verhaal paste prima in de stevige aanpak van kameraad Stalin en of het waar was betwijfelde Bork niet eens zozeer, maar hij vond het minder relevant in het kader van wat hij nu wilde doen en dat was namelijk een eerbetoon brengen aan de Onbekende Soldaat.
Hij deed een paar stappen richting het graf en een geüniformeerde vrouw met een berenmuts, ongetwijfeld onderdeel van de veiligheidspolitie rond het Kremlin of misschien zelfs deel van de erewacht bij het graf, kwam vingerwijzend naar hem toe. Kochetov deed niets. De Oekraïense filmer legde uit dat het een eerbetoon van een Nederlander was aan de bevrijding van Europa door het Rode Leger. Historisch gezien niet honderd procent correct, maar ze kregen toestemming. Zoals Bork wel vaker meegemaakt had in Rusland wanneer een ambtenaar iets poogde te verbieden, moest er toch minimaal iets kleins verboden worden en in dit geval was dat het invullicht op de filmcamera. Dat moest uit.
Het was een stralende dag en Bork had zich al meermalen afgevraagd waarom die filmer zo nodig een ledlamp op zijn camera moest hebben, dus hij bedankte de vrouwelijke ambtenaar uiterst hartelijk in het Engels, een taal die zij niet verstond, maar ze vertrok toch met een glimlach.
Nu kon Bork wel aan dat graf gaan staan, met een zeer vroom smoel, maar voor VKontakte was dat zeker niet voldoende, dus hij stuurde Kochetov op pad om een bos bloemen te kopen die hij dan op het graf kon leggen, maar Kochetov keerde voortdurend terug na tien minuten of een kwartier met de boodschap dat er nergens bloemen te koop waren en dat was uiterst ongeloofwaardig, want Bork had op de heenweg genoeg winkels gezien waar bloemen te koop waren.
Bij de derde keer dat Kochetov, die kennelijk goed doorzien had wat Bork van plan was, terugkeerde met het verhaal dat er geen bloemen te koop waren, vroeg hij hem of hij even contact op wilde nemen met Sergej om melding te maken van het schrikbarende tekort aan bloemen in Moskou.
Kochetov keek Bork met een blik aan die weinig goeds voorspelde, maar in plaats van Sergej te bellen, draaide hij zich op zijn hakken om en kwam vijf minuten later terug met een bos bloemen. Nou ja, meer een bosje bloemen en echt fris zagen ze er ook niet uit. Inmiddels hadden ze ook de aandacht van een Moskovitische filmploeg, die eigenlijk afgekomen was op een andere filmcamera en daardoor verwachtten dat er iets gaande was dat eventueel bruikbaar nieuws kon opleveren.
Die filmploeg was er nooit geweest als Kochetov het leggen van bloemen niet gepoogd had te saboteren. Bork wierp hem een vriendelijke glimlach toe, maar Kochetov retourneerde die niet. In plaats daarvan draaide hij zich om en begon te telefoneren, ongetwijfeld met Sergej en het liet zich raden wat hij te melden had. Iets over Bork die een absolute poseur was.
Ondertussen begon het Moskovitische nieuwsmedium met een interview. Bork weidde uit over het misverstand in het Westen waar maar niet begrepen werd dat het nazisme toch vooral verslagen was door het dappere Rode Leger dat vrijwel tot de laatste man en vrouw gevochten had voor zijn vrijheid. Hij ging zo op in zijn verhaal dat hij vond dat hij toch ook iets moest zeggen dat meer bij hem paste, dus toen de interviewer klaar was met vragen, voegde hij er nog aan toe, ogenschijnlijk als grapje, maar hij meende wat hij zei: ‘Het is zo jammer dat jullie niet doorgestoten zijn om ons tegelijkertijd van de Amerikanen te bevrijden.’ Een stuitende uitspraak, zonder meer, en de Moskovitische nieuwszender zou die uitspraak, zoals later op de dag zou blijken, keurig uit het interview geknipt hebben.
‘Hoe kon je zoiets nu zeggen?’ zei Cornelia, die al die tijd naast hem had gestaan.
‘Ja, ik had even een demagogische bui. Ik wijt het aan de sfeer rond het Kremlin.’
De werkelijkheid was anders. Bork had de noodzaak van een Amerikaanse bezettingsmacht in Duitsland heel goed begrepen. Er moest een wederopbouw komen om te voorkomen dat Duitsland weer in de problemen kwam en een nieuwe ‘charismatische’ leider aan de macht kwam om een beroep te doen op latente nazisentimenten, maar wat hij niet had begrepen was waarom soevereine landen in de rest van Europa die toch aan de kant van de geallieerden stonden vanaf dat moment definitief onder de invloedssfeer van Amerika kwamen te liggen en niet alleen cultureel, maar ook door tegen de zin van de bevolking in kernraketten te plaatsen op Nederlands grondgebied. Dat was weliswaar lang geleden, maar zoals Bork graag zei: ‘Voor een oude man is alles eergisteren gebeurd. En een oude man ruilt feitelijke herinneringen niet graag in voor de waan van de dag.’
Inmiddels was het moment gekomen dat hij met gepaste schreden naar het graf liep, bloemen neerlegde en met gebogen hoofd minstens tien minuten bleef staan.
Camera’s draaiden en zelfs de bezoekers met een telefoon hadden ruim de kans dit beeld vanuit alle hoeken vast te leggen. Daarna schreed hij even waardig terug met een gezicht dat het leed van de gehele mensheid uitstraalde.
Kochetov was duidelijk niet onder de indruk. Hij was nog aan de telefoon en Bork kreeg de indruk dat hij het hele spektakel van minuut tot minuut had moeten verslaan. Iets wat volledig overbodig was, want ‘s avonds al stonden de filmpjes op VKontakte en deze keer was er geen gebrek aan likes. De reacties waren ook de moeite waard. Zo schreef een vrouw die kennelijk ervaring had met Nederlanders en Amsterdammers in het bijzonder:
‘Ik dacht: daar heb je weer zo’n man uit Amsterdam. Grote mond en altijd alles beter weten, maar wat hij vervolgens zei over de oorlog die zoveel van mijn familieleden het leven heeft gekost, veranderde mijn houding terstond. Zij, de helden van het Rode Leger, hadden zijn woorden moeten horen. Pure, bescheiden dankbaarheid voor het Russische volk dat zoveel heeft moeten lijden voor een oorlog die zij nooit geprovoceerd hebben. Ik ben namens iedereen uit mijn familie dankbaar.’
Bork voelde de twijfel, uiteraard bij Kochetov maar ook bij Sergej, dat zijn optreden theater was geweest met een doel dat praktisch gezien vooral Bork diende.
Cornelia had op haar beurt een man gezien die ze niet kende. ‘Meende je nu echt wat je daar zei? Of was je bezig aan een campagne om sympathie te werven?’
‘Lieverd, ik meende dat honderd procent. Er is niets mis mee om mensen te bedanken voor het leed dat hun grootouders geleden hebben voor wat toch een goede zaak is. De Russen hebben ook concentratiekampen bevrijd, hebben honger geleden en nog zoveel meer. Maar ik moet in alle eerlijkheid zeggen dat ik er geen mediagedoe van had gemaakt als ik me niet bewust was dat ik gisteren nogal de draak had gestoken met Poetin als eenden- en giraffenredder. Ik moet nog fotograferen hier in een studio en ik heb geen zin straks onwillige mensen voor de camera te krijgen die alleen poseren voor het geld en me tegelijkertijd iemand vinden die schijt heeft aan hun cultuur of geschiedenis.’
‘Je bent godverdomme niet in staat fatsoenlijk betaald te worden voor je werk,’ zei Cornelia, ‘maar je bent wel in staat allerlei zaken naar je hand te zetten als je dierbare fotografie in het gedrang komt.’
‘Helemaal waar. Schuldig. Ik ben meestal arm geweest, maar ik ben nooit failliet gegaan. Maar weet je wat nog belangrijker is? Ik ben ook behoorlijk rijk geweest en al dat geld is op de een of andere manier verdampt en zit nu in de zakken van anderen, maar de foto’s die ik in die tijd gemaakt heb zijn nog steeds fysiek en auteursrechtelijk mijn eigendom en naarmate foto’s ouder worden krijgen ze op een mysterieuze wijze meer waarde.’
‘Met andere woorden, je werkt voor foto’s, niet voor een inkomen. Je brengt het alsof je van je foto’s de huur zou kunnen betalen.’
‘Nee, dat kan ik niet, maar de betaalde klussen die jij binnenhaalt zijn door het portretrecht automatisch ook eigendom van de gefotografeerden en mijn mogelijkheden met die foto’s zijn beperkt. Het geld dat binnenkomt verdampt, maar het gedeeltelijke recht op een foto door de geportretteerde blijft bestaan. Als die zegt: “Mijn foto mag niet in dat boek komen”, dan heeft hij of zij het recht achter zich. Als ik daarentegen zeg dat ik de foto voor niets maak op voorwaarde dat de gefotografeerde afstand doet van het portretrecht, dan is die foto voor honderd procent van mij.’
‘En daar kom je nu mee?’ zei Cornelia met een geforceerde lach.
‘Ik leg het nu uit, omdat jij schijnt te denken dat er slechts een enkele vorm van zakelijkheid bestaat en dat is de jouwe, keurig in lijn met wat in jouw wereld de enige werkelijkheid is. Maar er zijn meer vormen van zakelijkheid en waar je vanmiddag getuige van bent geweest, is onderdeel van die zakelijkheid. Ik heb geen Haarlemmerolie hoeven te verkopen, geen leugens hoeven te vertellen, want ik voel dat de foto’s die ik hier ga maken een zekere waarde zullen hebben, die ik waarschijnlijk niet zal weten om te zetten in geld, omdat ik die andere kant van de zakelijkheid niet beheers. Maar daar was jij toch voor?’
Cornelia lachte en deze keer oprecht. ‘Je hebt wel veel geluk dat ik op idioten val.’
‘En niet te vergeten oude mannen,’ zei Bork.
Ze sloeg een arm om hem heen. ‘Ja, maar niet op alle oude mannen. Alleen het gestoorde soort.’